Lieflijkheyd sonder verdriet

“Libertijn, een vrygemaakte, vrygelaatene, vrygemaakte knegt, die van sijn slaaverny en dienstbaarheyd vrygemaakt en ontslaagen is.” 

Een van de meest intrigerende, vermakelijke en inspirerende boeken uit de zeventiende eeuw is Een bloemhof van allerley lieflijkheyd sonder verdriet. Dit bastaardwoordenboek werd in 1668 gepubliceerd door de Amsterdamse rechtsgeleerde en medicus Adriaen Koerbagh, met hulp van zijn broer Johannes. Het bevat de Nederlandse vertaling van duizenden bastaardwoorden afkomstig uit het Grieks, Latijn, Hebreeuws en Frans, van Abienatie tot Zodiak. Dit woordenboek was bedoeld om de lezers te behoeden voor bedrog en misleiding. Koerbagh legt in het voorwoord uit dat juristen, medici en theologen met opzet moeilijke woorden gebruiken om de gewone man om de tuin te leiden, vooral de clerus maakt zich hier op schandelijke wijze schuldig aan. Vele lemma’s in Een Bloemhof bevatten dan ook uiterst vermakelijke en zeer scherpzinnige aanvallen op de geestelijkheid met haar belachelijke leerstellingen die niemand begrijpt en die geen weldenkend mens zou moeten geloven. Ook de bijbel blijkt vol te staan met onzin. In een bootje van 300 el (21 meter) zouden alle dieren van de aarde ondergebracht moeten zijn – flauwekul natuurlijk. Maar, zo redeneert Koerbagh, deze onzin kunnen we de schrijver van de bijbel niet aanrekenen, want hij was er zelf niet bij. De bijbel is dan ook een boek als elk ander, net als Rijntje de Vos. Zo ontdoet de auteur keer op keer allerlei dure woorden van hun betekenis. Het woord metafysica, “na aart-kunde, of na natuur-kunde”, bijvoorbeeld blijkt onzinnig en dus overbodig: “Dog also daar maar een natuur is, en buyten die niets, so kan daar ook niet meer als natuurelijke weetenschap zijn, en buyten die niets.” Koerbagh ontkent verder dat iets geschapen kan worden uit niets, dat Jezus de zoon van god was, hij wijst de Heidelbergse catechismus af, ontkent het bestaan van engelen, duivels en wonderen, verdedigt het concubinaat, en komt vooral voortdurend op voor de redelijkheid: als mensen beter zouden nadenken, zou er snel een eind komen aan de eindeloze godsdiensttwisten. Hiermee had de auteur helaas de grens van de censuur ver overschreden. Hij probeerde nog een andere verhandeling te laten drukken, maar werd voortijdig opgepakt en uiteindelijk veroordeeld tot een boete van 4000 gulden plus de proceskosten, 10 jaar gevangenisstraf in het rasphuis en daarna, mocht hij dit overleven, 10 jaar verbanning uit Holland. Hij overleed echter al na enkele maanden in gevangenschap.

             

Er is de laatste jaren veel belangstelling ontstaan voor deze onverschrokken vrijdenker. Over de publicatiegeschiedenis van Een bloemhof bestaat echter enige onduidelijkheid. Het boek verscheen met het impressum “t’ Amsterdam, gedrukt voor den schrijver.” Maar er bestaan ook exemplaren waarin nog een tweede titelpagina te vinden is, met daarop alleen het pseudoniem Vreederijk Waarmond en het gefingeerde impressum “Gedrukt te Leyden voor Goedaart onderwys” (zie illustraties hierboven). Hoe zit dit? De beschrijving in de Short Title Catalogue Netherlands is gebaseerd op de exemplaren met de naam van de auteur.  Een toevoeging probeert de situatie te verduidelijken: “Some copies with additional title-page without author’s name and with imprint: Gedrukt te Leyden voor Goedaart Onderwys, 1668.” Het woord “additional” is hier echter misleidend. De titelpagina  met het Leidse impressum is namelijk folium *1 van het eerste katern en vormt een dubbelblad met folium *8. Dit is dus de oorspronkelijke titelpagina die vervangen  had moeten worden door het cancellans mét de naam van de auteur, wat echter niet in alle exemplaren is gebeurd zodat in sommige exemplaren zowel het cancellandum als het cancellans aanwezig zijn. Dit leidt tot de verrassende conclusie dat Koerbagh aanvankelijk zijn tekst anoniem op de markt wilde brengen, maar zich later bedacht. Stan Verdult werpt op zijn interessante site de mogelijkheid op dat Koerbagh een deel van de oplage voor zijn vrienden van een titelpagina mét zijn naam liet voorzien. Dit klinkt aannemelijk, maar is onwaarschijnlijk als je bedenkt dat de titelpagina met auteursnaam helemaal opnieuw is gezet, terwijl in een deel van de oplage slechts de auteursnaam toegevoegd had hoeven worden (wat in de handpersperiode wel vaker gebeurde).

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Book History, Enlightenment en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op Lieflijkheyd sonder verdriet

  1. perkamentus zegt:

    Bekend boekje… gefeliciteerd met deze fraaie aanwinst.

  2. Simon Burgers zegt:

    Het artikel ‘Lieflijkheyd sonder verdriet” heb ik ademloos gelezen. Razend interessant! Ik had nog nooit van boek of auteur gehoord, hoewel ik zelf neerlandicus ben. Er zijn vermoedelijk nauwelijks buitenlandse auteurs die vóór 1668 dergelijke meningen hebben durven publiceren. (Christopher Marlowe is de enige die ik kan bedenken.)

    Ik hoop ten zeerste dat er een goed geannoteerde uitgave komt van deze Bloemhof! Universiteiten, aan de slag ermee! En hulde voor Steven de Joode!

    Simon Burgers

Reacties zijn gesloten.