“Verbrennen sollte man euch”

In de Duitse literatuur van de achttiende eeuw wemelt het van de scheldkanonnades tegen uitgevers die zich schaamteloos verrijken ten koste van hun zwoegende auteurs. Een bekend geval was de uiterst populaire auteur Christian Fürchtegott Gellert (1715-1769). Gellert schreef vele succesvolle werken zoals zijn Fabeln und Erzählungen die herdruk op herdruk beleefden en in verschillende talen werden vertaald, zonder dat dit hem veel geldelijk gewin opleverde – zijn uitgever leefde echter in weelde. Dergelijke praktijken waren voor Johann Gottfried Herder reden voor een cris de coeur. Aan de uitgever Hartknoch schreef hij: “Verbrennen sollte man euch, wie Sardanapal auf Euren Papierschätzen, mit Weib und Kindern.” Dit alles duidt op een nieuw zelfbewustzijn dat de auteur in de achttiende eeuw ontwikkelde. Gold het in de zeventiende eeuw nog als onfatsoenlijk om voor geld te schrijven, in de eeuw daarop wilden auteurs steeds vaker delen in de winst die hun werken opleverden.

Een werk dat heel goed in deze ontwikkeling past is Über den Umgang mit Menschen van Freiherr Adolph von Knigge (1752-1796), voor het eerst verschenen in 1788 en tijdens het leven van de auteur vier keer herdrukt en in meerdere talen vertaald. Het was bedoeld voor alle standen en zou de lezer moeten helpen met wijsheid zijn weg door de maatschappij te vinden en een gelukkig leven te leiden. Het kan beschouwd worden als ‘Volksaufklärung’ in een tijd waarin zich langzamerhand een zelfbewuste burgerij ontwikkelde. In het eerste deel zijn algemene tips te vinden, in het tweede meer specifieke. Zo wijdt de auteur hoofdstukken aan de omgang met prinsen, geleerden, kunstenaars, armoedzaaiers, echtgenoten, etc. Een apart hoofdstuk is gewijd aan boekhandelaren. Knigge trekt hierin stevig van leer tegen boekhandelaren die het enkel om het geld te doen is, niet geïnteresseerd zijn in kennisvermeerdering en de verbetering van de maatschappij, en met roofdrukken anderen het brood uit de mond stoten. Tegelijkertijd roept hij lezer op niet te veel leesgezelschappen op te richten, want dit levert de boekhandelaar nauwelijks financieel gewin op.

In 1789 verscheen bij Johannes Allart een Nederlandse vertaling (zie afbeeldingen). Deze editie, samen met een tweede druk uit 1794, heeft ongetwijfeld bijgedragen tot de verbetering van de sociale mobiliteit in Nederland. Het zou evenwel nog tot de twintigste eeuw duren voordat het auteursrecht werd ingevoerd en de roofdrukken werden ingedamd.

Het boek is deze week hier te koop.

Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Enlightenment. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s