Een inspirerend gezelschap

In de zeventiende en achttiende eeuw zagen  vele geschriften het licht waarin theologen ten strijde trokken tegen ‘atheïsten’. Dit is een intrigerend fenomeen als je bedenkt er voor circa 1750 geen boeken zijn gepubliceerd waarin het bestaan van een opperwezen openlijk wordt ontkend. Het heeft er dan ook de schijn van dat theologen niet zo zeer tegen daadwerkelijke atheïsten, als wel tegen hun eigen twijfel streden. Toch zullen er in de zeventiende en vroege achttiende eeuw wel degelijke atheïsten geweest zijn. Het is evenwel uiterst moeilijk deze op het spoor te komen, aangezien ze, uit vrees voor hun leven, nauwelijks fysieke sporen in onze cultuur hebben achtergelaten. In de tweede helft van de achttiende eeuw veranderde dit. Had Spinoza zijn Ethica nog achtergehouden uit (terechte) vrees voor repercussies, achttiende-eeuwse denkers als Helvetius, d’Holbach en Diderot publiceerden vele onverbloemd materialisch-atheïstische geschriften, zij het veelal onder pseudoniem. Tot voor kort genoten deze denkers niet de bekendheid die zij verdienen. Verschillende baanbrekende studies (met name die van het geleerde eenmansleger Jonathan Israel) hebben inmiddels het belang van de Radicale Verlichting genoegzaam onderstreept.

Philipp BlomOnlangs verscheen er een nieuwe loot aan deze stam: A Wicked Company: the Forgotten Radicalism of the European Enlightenment, geschreven door de historicus Philipp Blom. Onderwerp is de salon die Baron Paul Thiry d’Holbach (1723-1789) rond 1750 in Parijs opende. Op donderdag- en zondagavond verwelkomde de baron filosofen, wetenschappers en schrijvers rond zijn rijk gedekte tafel. Onder het genot van exquise wijnen werd er heftig gediscussieerd over nieuwe wetenschappelijke en filosofische inzichten. De sfeer was open en al snel werd de salon een broeinest van atheïstische en materialistische filosofie. De belangrijkste gast was zonder twijfel Denis Diderot (1713-1784), die onweerstaanbaar schijnt te hebben geconverseerd en verschillende werken publiceerde waarin zijn goddeloze visie is verpakt in spitsvondige dialogen. De baron zelf schreef met zijn Système de la nature (1770) de ‘bijbel van het atheïsme’. – Een intrigerend gezelschap kortom, dat Blom op voorbeeldige wijze tot leven heeft gewekt: met een goed gevuld glas bij de hand, waant de lezer zich een gast aan tafel bij de baron. De basis voor deze studie wordt niet gevormd door nieuw archiefonderzoek, maar een nauwkeurige lezing van de geschriften en brieven van de protagonisten. Het resultaat is een inspirerend relaas dat niet wordt geremd door een al te zwaar notenapparaat. Achterin is ‘a very selective bibliography’ te vinden – deze is naar mijn smaak wat al te karig, maar dit detail doet nauwelijks afbreuk aan het geheel. De auteur schrijft meeslepend. Daarbij weet hij de filosofische en maatschappelijke problematiek waar de goddeloze filosofen rond d’Holbach mee te maken hadden steeds helder uiteen te zetten. De filosofie van Spinoza, een belangrijke inspiratiebron van het verdorven genootschap, wordt fraai samengevat in een zin: ‘Spinoza had done nothing less than praise God out of existence’ (p. 84). Met A Wicked Company heeft Blom een prachtig beeld geschetst van een inspirerend gezelschap dat de moraal loskoppelde van het christendom en de weg baande voor seksuele en raciale gelijkheid, democratie, tolerantie en persvrijheid.

Lees hier een interview met de auteur.

Philipp BLOM
A Wicked Company. The Forgotten Radicalism of the European Enlightenment.
New York: Basic Books, 2010. (Een Nederlandse vertaling is verkrijgbaar onder de titel Het verdorven genootschap.)
Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Enlightenment en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s