De bibliotheek als geordende chaos: een ode aan Gabriel Naudé

In Thomas Bernhards (1943-1989) magnum opus Auslöschung bouwt de verteller een bibliotheek op als wapen tegen de ‘Stumpfsinnigkeit’ van de verstikkend conservatieve Oostenrijkse cultuur waarin hij geboren is. Het eerste boek dat hij aanschaft is Novalis’ beroemde roman Heinrich von Ofterdingen – “von da war es noch ein langer Weg nach Bakunin und Kropotkin.” Uiteindelijk weet hij echter een anarchistische “Bibliothek des bösen Geistes” bijeen te brengen, die hem tijdens al zijn levensfasen begeleidt, en waarmee hij tegen zijn conservatieve achtergrond ageren kan. Boeken en bibliotheken functioneren in het werk van Bernhard vaker als wapen; zij stellen de eigenaar bovendien in staat geestelijke onafhankelijkheid te verwerven. In bibliotheekhistorische studies wordt deze eigenschap van boeken nogal eens over het hoofd gezien. In fraaie plaatwerken worden bibliotheken vaak afgebeeld als oorden van serene rust en beschaafde contemplatie, waarmee het subversieve potentieel van boeken geen recht wordt gedaan.

Iemand die de kracht van het boek niet onderschatte, was Gabriel Naudé (1600 -1653). Deze Franse bibliothecaris, auteur en bibliofiel schreef in 1627 een beroemd geworden verhandeling over de opbouw en de inrichting van een bibliotheek. Toen Naudé dit Advis pour dresser une bibliothèque schreef, was hij als bibliothecaris in dienst van Henri de Mesme II. De auteur hoopte van zijn werkgever carte blanche te krijgen om zijn ideale bibliotheek te verwerkelijken; De Mesme was echter minder ambitieus dan zijn bibliothecaris. Naudé kon later in dienst van de machtige kardinaal Jules Mazarin zijn plan alsnog verwezenlijken. Voor de kardinaal bouwde hij een bibliotheek op die uiteindelijk uit 40.000 banden zou bestaan, en vanaf 1643 (beperkt) toegankelijk was voor publiek.

Naudé streefde een universele, min of meer openbare bibliotheek na, waarin uitdrukkelijk ook plaats was voor dissidente ideeën. Efemeer drukwerk zoals ‘faamrovende pasquillen’ nam hij eveneens op; zelfs de uiterst grove geschriften die tegen zijn werkgever werden gepubliceerd, kocht hij aan. De bibliothecaris vond dat over een bepaald onderwerp altijd verscheidene boeken, het liefst met tegenstrijdige denkbeelden, aanwezig zouden moeten zijn. Als we de Duitse onderzoeker Uwe Jochum mogen geloven, was een bibliotheek voor Naudé een ruimte waar intellectuele meningsverschillen en conflicten werden uitgevochten, met de boeken als geestelijke munitie. De universele bibliotheek van Naudé was dus niet, zoals bij de Duitse filosoof Leibniz, gericht op het verwerven van een ideale conflictloze harmonie, maar vormde een intrinsiek pluriforme, geordende chaos, net zoals de samenleving in het groot. Interessant is ook dat Naudé in zijn verhandeling bibliofielen opriep hun collecties voor publiek open te stellen, zodat kennis verspreid kon worden.

Naudé’s Advis is tamelijk invloedrijk geweest. Het werd in verschillende talen vertaald en nog tot in de twintigste eeuw herdrukt. Frans Janssen heeft er op gewezen dat de Leidse bibliofiel Johannes Thysius (1622-1653) zich mogelijk door Naudé heeft laten inspireren toen hij zijn bibliotheek voor publiek openstelde. En de ordening op onderwerp die Naudé voorstelde, komt grotendeels overeen met de moderne bibliotheekindeling. Met dergelijke idealen wees Naudé vooruit naar de moderne wetenschappelijke bibliotheek. Door ook dissidente teksten op te nemen, hield hij bovendien impliciet een pleidooi voor tolerantie.

Zie: Gabriel Naudé. Wenken voor het opzetten van een bibliotheek. Vertaald door Zsuzsó Pennings en Ivo Gay; ingeleid door Steven de Joode; boekverzorging door Piet Gerards en Judith van der Heijden. Utrecht: Stichting De Roos, 2011.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Bibliophiles, Book History, Enlightenment en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op De bibliotheek als geordende chaos: een ode aan Gabriel Naudé

  1. Pingback: De eerste Nederlandse vertaling van Gabriel Naudé’s ‘Advis pour dresser une bibliothèque’ is niet te koop… | Boeken over Boeken

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s