Max Bill en Jan Tschichold

Onlangs plofte bij de leden van Stichting de Roos een nieuw boek op de mat: Het dispuut tussen Max Bill en Jan Tschichold. Het boek bevat de teksten van vijf Duitstalige essays met Nederlandse vertalingen en heeft betrekking op een typografische pennenstrijd die Jan Tschichold (1902-1974) en Max Bill (1908-1994) in de jaren 1940 voerden. Het geheel is prikkelend ingeleid en vormgegeven door Wim Crouwel. Voor sommige leden zal het boek wellicht als een verrassing komen: het bevat geen grafiek, geen literaire tekst en heeft een opvallend sober uiterlijk. Onder dit eenvoudige uiterlijk gaat echter een verhit dispuut schuil.

Jan Tschichold mag beschouwd worden als een van de belangrijkste typografen van de twintigste eeuw, wiens persoonlijke ontwikkeling sterk verbonden is met de opkomst en evolutie van de moderne twintigste-eeuwse kunst. Niet alleen was hij verantwoordelijk voor de vormgeving van honderden boeken, ook als theoreticus heeft hij grote invloed gehad. Zijn apodictische essays zijn nog altijd een genoegen om te lezen, ook al kun je het soms hartgrondig met hem oneens zijn. Als jonge kalligraaf bezocht hij een tentoonstelling van het Bauhaus die diepe indruk op hem maakte. Tschichold ontwikkelde zich vervolgens al snel tot een profeet van het modernisme en wilde bovendien de typografie sterk reformeren: hij wilde af van de traditionele symmetrische typografie en ook de schreefletter zou vervangen moeten worden door de ‘moderne’ schreefloze. Hij publiceerde een belangrijk typografisch handboek dat het uiterlijk van drukwerk blijvend zou beïnvloeden: Die neue Typographie (1928). In de decennia die hierop volgden, raakte Tschichold er echter langzamerhand van overtuigd dat de Nieuwe Typografie voor bepaalde vormen van drukwerk, met name boeken, niet geschikt is. Zijn inzichten verwoordde hij in 1946 in de lezing ‘Konstanten der Typographie’. In deze lezing verdedigde Tschichold het standpunt dat de typograaf zich zo terughoudend mogelijk zou moeten opstellen om de lezer niet te storen bij het lezen. Nieuwigheden en experimenten dienden vermeden te worden, net als het gebruik van schreefloze letters, die bij lange teksten een ware kwelling zouden zijn.

Stofomslagontwerp van Jan Tschichold.

Deze lezing schoot de Zwitserse architect en schilder Max Bill in het verkeerde keelgat. Bill publiceerde een fel artikel waarin hij Tschichold ervan beschuldigde zijn vroegere idealen te hebben verkwanseld. Volgens Bill was de Nieuwe Typografie juist bij uitstek geschikt om boeken op een objectieve en terughoudende wijze vorm te geven; Tschicholds standpunt was volgens hem een terugkeer naar een hopeloos ouderwetse en onbruikbaar geworden esthetiek. Vervolgens reageerde Tschichold al even fel met zijn artikel ‘Glaube und Wirklichkeit’. En ook de bekende typograaf Paul Renner (1878-1956), zelf schrijver van een invloedrijk handboek, mengde zich in de discussie met een artikel dat als een poging tot synthese beschouwd kan worden. Enkele politieke aspecten werden door Tschichold in een volgend artikel nog wat verder uitgewerkt, waarmee een einde kwam aan de discussie, zonder dat er evenwel een duidelijke winnaar overbleef.

De essays zijn vandaag de dag nog altijd interessant. De vraag wat typografie is of zou moeten zijn, houdt typografen ten slotte nog steeds bezig. Wim Crouwel vindt dan ook dat deze teksten verplichte kost zouden moeten zijn voor elke student typografie, aldus zijn voorwoord. Bij de opmaak van het boek heeft hij de regels van Tschichold doelbewust genegeerd: het is gezet uit een schreefloze letter, asymmetrisch opgemaakt  met vrije regelval en gestoken in een smetteloos wit omslag. De essays werden, op een na, nog niet eerder in het Nederlands vertaald.

Wim Crouwel (voorw.) Het dispuut tussen Max Bill en Jan Tschichold. Utrecht: Stichting de Roos, 2010. Vormgegeven door Wim Crouwel; teksten vertaald en bezorgd door Steven de Joode.
Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Book History en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s