‘Springende ende huppelende’: Kapitein Cook en de kangoeroe

Met dank aan David Coppoolse

In 1774 publiceerde de Rotterdamse uitgever Reinier Arrenberg drie uit het Engels vertaalde reisverslagen onder de titel Reizen rondom de weereld. Het derde en laatste reisverslag betrof de eerste wereldreis van James Cook, die ruim drie  jaar lang, van 1768 tot 1771, onderweg was geweest. Gedurende deze periode had hij vele ontdekkingen gedaan die van groot wetenschappelijk belang zouden blijken te zijn. Ondanks de succesvolle reis en zijn latere faam was James Cook bij thuiskomst nog relatief onbekend. Zijn steenrijke passagier (later Sir) Joseph Banks daarentegen had in de wetenschappelijke wereld al enige naam gemaakt en ging nu vooral met de eer strijken, zeker toen het spannende gerucht de ronde deed dat hij met de Tahitiaanse ‘koningin’ Obereia een tropische liaison gehad zou hebben. Het officiële reisverslag werd niet door Cook of Banks geschreven maar door de voor veel geld ingehuurde letterkundige John Hawkesworth. Deze auteur stond zichzelf echter nogal wat literaire vrijheden toe, waarover Cook zeer ontevreden was.

In de editie die Arrenberg op de markt bracht, is de tekst van Hawkesworth sterk ingekort. De editie is echter historisch van belang omdat zij de eerste Nederlandse vertaling is van het eerste verslag van één van de belangrijkste ontdekkingsreizen ooit ondernomen. Zowel het Engelse origineel als de Nederlandse vertaling van Arrenberg combineren het verslag van James Cook met de verslagen van drie eerdere Engelse wereldreizigers, namelijk John Byron (grootvader van de romantische dichter Lord Byron), Samuel Wallis, de Europese ontdekker van Tahiti) en zijn compaan Philip Carteret. De Nederlandse editie is echter ook nog om een andere reden interessant: voor het eerst in een Nederlandse gedrukte tekst komt op pagina 290-92 het exotisch klinkende woord ‘kanguroo’ voor. Tegenwoordig is deze naam bekend als de verzamelnaam voor de bekendste familie van Australische buideldieren: macropodidae (‘grootpotigen’) oftewel kangoeroes. Hoe is nu dit vreemde, nieuwe en niet-Europese woord voor het eerst in 1774 in een Nederlandse tekst gekomen, en waar kwam het vandaan?  Daarvoor moeten we enkele jaren teruggaan in de tijd, naar een geheel ander en toen nog grotendeels onontdekt werelddeel: Nieuw-Holland.

Op 14 juli 1770, op een warme en heiige zomerdag aan de Australische oostkust, schoot John Gore, 3de luitenant aan boord van de Endeavour van kapitein Cook, een merkwaardig dier, dat tot dan toe op zijn twee grote achterpoten aan het jachtgeweer had weten te ontkomen. De volgende dag werd het door de bemanning geroosterd en met genoegen verorberd; Joseph Banks vertelt ons in zijn reisdagboeken dat hij het beest moeilijk kon determineren maar dat het vlees ervan buitengewoon smakelijk was. Al snel werd duidelijk dat het dier door de aboriginals van de plaatselijke Guugu Yimidhirr-stam met ‘gangurru’ werd aangeduid. Zij bedoelden daarmee waarschijnlijk de grijze reuzenkangoeroe. Het geschoten dier had, zo meldt de Nederlandse vertaling, de ‘kloekte’ van een schaap, een verhoudingsgewijs kleine kop en smalle schouders, een staart met de lengte van het lichaam en uiteraard zeer grote achterpoten. Op deze achterpoten bewoog het dier zich ‘al springende ende huppelende’. Joseph Banks probeerde de lenige tweepoters op te laten jagen door zijn snelle greyhounds. Dit waren dezelfde agressieve huisdieren waarover 65 jaar later Charles Darwin in het verslag van zijn wereldreis met de Beagle klaagde: ze dreigden de kangoeroes meedogenloos uit te roeien.

In de weken daarop werden tenminste nog twee andere, kleinere exemplaren buitgemaakt, waarvan er in elk geval één (op sterk water) Engeland bereikte. De eind-18de-eeuwse dierenschilder George Stubbs heeft één van deze exemplaren gebruikt om het allereerste olieverfschilderij van een kangoeroe te maken: ‘318. A portrait of the kangourou from New Holland 1770’ (1771/1772). Naar dit prachtige schilderij werd een gravure gemaakt die als plaat XX in deel III werd gepubliceerd in het originele reisverslag van Hawkesworth. In de Arrenberg-editie komt deze prent helaas niet voor. Het derde kangoeroe-exemplaar dat naar Engeland was meegenomen, schijnt in de Tweede Wereld-oorlog tijdens de Duitse bombardementen op London verloren gegaan te zijn.

Het dier was aan het eind van de 18de eeuw nog steeds zó enigmatisch dat wetenschappers het niet konden plaatsen in één van de toen bekende dierenfamilies. Volgens tijdgenoten leek de kangoeroe  nog het meest op de Zuid-Afrikaanse jerboa, een soort muis op hoge achterpoten, bekend uit de beroemde boeken van Buffon. De kangoeroe bleek hieraan echter toch niet verwant. Bij voorlopig gebrek aan een officiële Latijnse naam, bleef de kangoeroe daarom door het leven gaan onder zijn inheemse naam, die goed het exotische karakter van het raadselachtige beest leek samen te vatten. Tenslotte werd in 1790 door de Engelsman George Shaw de naam Macropus giganteus voorgesteld en deze naam heeft in de officiële wetenschap ingang gevonden. Maar over de hele wereld is het vooral de aboriginal-naam ‘kanguroo’ die bekend is gebleven. Deze werd ooit door de reisgenoten van James Cook overgenomen van de Oost-Australische Guugu Yimidhirr-stam, opgetekend door John Hawkesworth, om in 1774 voor het eerst in een Nederlandse gedrukte tekst op te duiken.

John Hawkesworth
Reizen rondom de weereld. Ondernomen op bevel van Zyne Majesteit den tans Regeerenden Koning van Groot-Brittanje, Tot het doen van ontdekkingen in het Zuider Halfrond […]. Te Rotterdam, by Reinier Arrenberg, 1774.
Collatie 4°: π2 2π1 A-2X4; pp. [6] 351 [1].
Vingerafdruk 177404 – b1 A m : b2 X3 land
Illustraties Binnen de collatie een ongesigneerd gegraveerd frontispice.

Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Book History, Natural History, Voyages of Discovery en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s