Boeken en historici

Neither political, constitutional, ecclesiastical, and economic events, nor sociological, philosophical, and literary movements can be fully understood without taking into account the influence which the printing press has exerted upon them.
S.H. Steinberg

Afbeelding van een vel in het formaat 'octavo'. Gevouwen levert het een katern op van acht bladen en zestien pagina's

Vandaag merkte Herkauwer op dat historici vaak weinig verstand van boeken hebben. Hij suggereerde dat een stoomcursus wellicht op z’n plaats is. Dit lijkt inderdaad geen overbodige luxe. De meest elementaire boek-wetenschappelijke feiten lijken historici onbekend te zijn. Het heeft er zelfs wel eens de schijn van dat geschiedkundigen nauwelijks beseffen dat er tussen verschillende drukken verschillen kunnen bestaan. Een aardig voorbeeld vormt de studie Radical Enlightenment van Jonathan Israel. Zeer terecht wordt dit werk beschouwd als een baanbrekend standaardwerk. Voor boekhistorici zijn bepaalde details echter wat onbevredigend. De auteur citeert bijvoorbeeld uitvoerig uit Den hemel op aarden, geschreven door Frederik van Leenhof. Dit boekje verscheen voor het eerst in 1703 in Zwolle bij Berend Hakvoord, die in hetzelfde jaar een herdruk op de markt bracht. Vervolgens verschenen in 1704 enkele herdrukken in Amsterdam (het werkje verscheen dus niet “simultaneously in Zwolle and Amsterdam”, zoals Israel meent). Over de kwaliteit van deze herdrukken was Van Leenhof echter dusdanig ontevreden, dat hij in 1704 zijn uitgever Hakvoord verzocht een verbeterde editie op de markt te brengen. Israel citeert echter niet uit deze gecorrigeerde editie, maar uit een van de gecorrumpeerde Amsterdamse herdrukken (waarin het woord Amsterdam op de titelpagina al verkeerd gespeld is).

Afbeelding van een vel in het formaat 'kwarto'. Gevouwen levert het een katern op van vier bladen en acht pagin's

Er is al vaak gewezen op het feit dat de manier waarop boeken in de handpersperiode werden geproduceerd hun inhoud heeft beïnvloed. Tijdens het drukken van de tweede editie van Newtons Principia mathematica (1713) bijvoorbeeld bracht de auteur verschillende verbeteringen in de kopij aan. Een van de verbeter-de paragrafen werd echter niet gedrukt omdat de tekst niet meer binnen het katern bleek te passen. Was de paragraaf wel opgenomen, dan had ook het volgende katern opnieuw gezet moeten worden, en dat wilde men voorkomen. Het is hierbij van belang te weten dat dit werk werd gedrukt in het bibliografische kwarto formaat. Dit formaat stelt andere eisen aan de vormgeving van de tekst dan bijvoorbeeld een folio of een octavo (zie afbeeldingen). De keuze van het formaat zal dus de receptie van de tekst beïnvloeden. Dan ging er in zetterijen en drukkerijen natuurlijk ook nog van alles mis; het hele proces van boeken maken was tenslotte handwerk. Wellicht heeft de regelmatige inname van alcohol hier en daar de kwaliteit van het drukwerk ook nog beïnvloed.

Ook zetfouten kunnen de betekenis van een tekst sterk beïnvloeden. In de eerste druk van De Revolutionibus (1543) beweert Copernicus dat de lente-equinox vier uur na middernacht plaats zou vinden. Bedoeld was: vier uur na het middaguur. De bekende Gemma Frisius noteerde in zijn eigen exemplaar dat Copernicus zich hier moest vergissen. Het was echer niet Copernicus, maar de zetter die zich had vergist. Ook de censuur heeft zich regelmatig met boeken bemoeit. Zo had de beroemde Encyclopédie zeer te lijden onder de strenge Franse wetgeving. Bij nauwkeurige beschouwing zul je regelmatig allerlei ‘cancels’ in de tekstdelen tegenkomen: veel bladen zijn verwijderd en door andere vervangen. Deze cancels zijn nog altijd niet goed in kaart gebracht, maar zouden heel goed het gevolg van de strenge censuur kunnen zijn. Nauwkeurig, internationaal onderzoek zal stellig nog talloze tekstuele varianten van dit monument van de Verlichting aan het licht brengen. Dergelijk onderzoek zal bovendien veel vertellen over de omstandigheden waarin boeken werden gepubliceerd in het Parijs van de tweede helft van de achttiende eeuw.

Om historische teksten goed te begrijpen, is de context waarin zij ontstaan zijn van groot belang. Iedereen die zich bezighoudt met de studie van gedrukte teksten uit de handpersperiode doet er daarom goed aan zich enige boekhistorische kennis toe te eigenen. Een bezoek aan de website Bibliopolis kan een eerste stap op de goede weg zijn. Om met Jan Luyken af te sluiten: Schep uw geluk uit pers en druk.

Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Book History en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s