Boeken, teksten en digitalisering

In 2007 organiseerden het NRC Handelsblad en de NPS de verkiezing van het beste Nederlandse boek. Bedoeld was: de beste Nederlandstalige roman. Boeken worden vaker met teksten verward; het woord ‘boek’ wordt zelfs regelmatig gebruikt als synoniem voor ‘roman’. Dezelfde spraakverwarring is ook terug te vinden in discussies over de digitalisering van gedrukte teksten. Op de site van het project Dutch Prints Online bijvoorbeeld wordt gesproken van de digitalisering van boeken. Boeken zijn echter fysieke, driedimensionale objecten, die dus per definitie niet gedigitaliseerd kunnen worden.

Afbeelding van een Russisch boekje waarin dichter, slavist en vertaler Marco Fondse (1932-1999) zijn ongenoegen over een gedicht lucht heeft gegeven

Boeken zijn meer dan teksten en bezitten allerlei eigenschappen die de receptie van hun inhoud beïnvloeden, zoals het formaat, de typografie, de gebruikte letter, de band en (in recenter tijden) het stofomslag. Goethes roman Die Wahlverwandt-schaften bijvoorbeeld verscheen in 1809 bij de uitgever Cotta in twee delen (van elk achttien hoofd-stukken), gedrukt in een gotische letter. Alleen al het feit dat de roman verscheen bij de beroemde Cotta zal de verwachtingen van de lezer hebben beïnvloed. Anno 2010 is de tekst in een oneindig aantal edities verkrijgbaar (meestal gedrukt in romein), die allemaal weer een andere leeservaring opleveren: je kunt de tekst lezen in een Reclam-uitgave, in een met etsen verluchte bibliofiele editie, of als onderdeel van de historisch-kritische Münchener Ausgabe. Individuele lezers kunnen hun boeken bovendien unieke eigenschappen meegeven door ze te voorzien van aantekeningen en ezelsoren, door irriterende passages door te strepen of zelfs uit te scheuren, door een ex libris aan te brengen enz.

De laatste jaren wordt er steeds meer onderzoek gedaan naar dit persoonlijke leven van boeken, met name in de Angelsaksische wereld. Zo publiceerde Owen Gingerich in 2002 An Annotated Census of Copernicus’ De Revolutionibus. Alle overgeleverde exemplaren van de eerste en tweede druk (1543 en 1566) werden door Gingerich onderzocht op aantekeningen van vroegere bezitters. Op basis hiervan kon hij interessante uitspraken doen over de zestiende-eeuwse receptie van een van de belangrijkste teksten van de Westerse cultuur. Ook David Pearson heeft er herhaaldelijk op gewezen dat boeken meer zijn dan de inhoud die zij bevatten (zie bijvoorbeeld Books as History).

Afbeelding van een boek uit 1544 dat door een lezer rijkelijk van aantekeningen is voorzien

In Nederland lijkt er echter weinig belangstelling voor deze aspecten te bestaan. In discussies over digitalisering van gedrukte teksten wordt regelmatig de angst verwoord dat bibliotheken op een dag overbodig zullen zijn: om teksten te kunnen raadplegen zul je de bibliotheek tenslotte niet meer hoeven op te zoeken. Hierbij gaat men er kennelijk van uit dat bibliotheken de taak hebben teksten te bewaren. En traditioneel gaan bibliotheken er zelf ook vanuit dat hun functie bestaat uit het zo goed mogelijk bewaren en toegankelijk maken van teksten die cultureel van belang worden geacht. Als gevolg van deze visie, is in de negentiende en twintigste eeuw veel cultureel erfgoed systematisch vernietigd: uit praktische overwegingen werden van zestiende- en zeventiende-eeuwse boeken de contemporaine banden verwijderd, de marges, soms gevuld met handgeschreven aantekeningen, rücksichtslos afgesneden en het frisse boekblok werd voorzien van een nieuwe band. In bibliotheekcatalogi zijn ook zelden exemplaar-specifieke gegevens van boeken aan te treffen.

Als bibliotheken tot taak zouden hebben teksten te bewaren en toegankelijk te maken, kunnen ze binnenkort inderdaad de deuren sluiten. In bibliotheken worden echter niet zozeer teksten, maar in de eerste plaats boeken bewaard, dat wil zeggen: cultureel erfgoed in de vorm van materiële objecten. Zolang bibliotheken dit beseffen, kan de digitalisering van gedrukte teksten hun voortbestaan niet bedreigen. Met de voortschrijdende digitalisering zal blijken dat de studie van het boek als materieel object nog maar in de kinderschoenen staat.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Book History en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s