Rariteitenkabinetten

In 1704 verscheen in Hamburg een interessante handleiding voor het aanleggen van een rariteitenkabinet: Die Geöffnete Raritäten- und Naturalien-Kammer. Het boekje verscheen anoniem, maar is waarschijnlijk geschreven door de architect en wiskundige Christoph Leonard Sturm (1669-1719). Het werkje is bedoeld voor (adellijke) jeugdigen en geïnteresseerde reizigers, die hieruit kunnen leren wat een verzameling dient te bevatten en waar in Europa interessante kabinetten te vinden zijn. Het werd herdrukt in 1705, 1707 en 1723 en heeft de bekende Uffenbach op zijn reizen begeleid. Er worden allerlei soorten rariteiten behandeld: antieke munten, narwaltanden, schelpen, wapentuig, een Dodo, etnografica enz. Ook worden de kasten behandeld waarin de verzameling opgeborgen en uitgestald kan worden. Het boekje bevat bovendien een lijst met Europese rariteitenkabinetten, inclusief die van Leiden en Amsterdam.

Uiteraard noemt de auteur de bekende kabinetten van Swammerdam en Ruys, en in Delft zijn de microscopen van Antoni van Leeuwenhoek (gespeld als ‘Leuenboek’) te bewonderen. Opvallend is dat de Nederlandse kabinetten tamelijk moeilijk toegankelijk zijn, dit in tegenstelling tot de verzamelingen in London en Frankrijk. Een van de kabinetten die de bezoeker van Amsterdam niet mag overslaan, is dat van de schepen Rentre Heent. Over deze verzamelaar en zijn verzameling is weinig bekend en het lijkt erop dat de informatie van Sturm wat verouderd is. Zo schrijft hij op pagina 159-60 (editie 1707): ‘Des Stadt-Schöpen Rentre Heent Curiositäten, welche ebenfalls gar selten und köstlich, sind ohne Zweiffel daselbst noch anzutreffen.’ Dit suggereert dat hij de verzameling op een eerdere reis heeft gezien. En inderdaad maakte Sturm in 1697 een reis naar Nederland tijdens welke hij ongetwijfeld verschillende rariteitenkabinetten bezocht zal hebben. De verzameling van Heent zou te vinden moeten zijn in de buurt van de Westerhal.

In augustus 1663 was Heent ook al bezocht door Balthasar de Monconys (1611-1665), die de verzameling beschreef in het tweede deel van zijn postume Journal des voyages (1666). Uit deze beschrijving wordt duidelijk dat Heent behalve fraaie schelpen onder andere een verzameling boeken over China en Japan bezat. In zijn onvolprezen Alphabetical List of Dutch Zoological Cabinets and Menageries noemt Engel in verband met Heent slechts Kanolds Museographia uit 1727, waarin het kabinet eveneens beschreven wordt. Deze twee eerdere bronnen lijken aan de aandacht van Engel ontsnapt te zijn.

Die Geöffnete Raritäten- und Naturalien-Kammer verscheen als onderdeel van de serie Der geöfnete Ritter-Platz, die vanaf 1700 in Hamburg verscheen. De serie was opgezet als educatief hulpmiddel voor de Noord Duitse elite en hing vermoedelijk nauw samen met de Ritterakademie in Wolfenbüttel. Sturm was tussen 1694 en 1702 docent aan deze academie. Hij publiceerde verschillende boeken over architectuur en was waarschijnlijk ook verantwoordelijk voor de genoemde reeks. Hij maakte veel gebruik van de beroemde bibliotheek die in Wolfenbüttel was opgebouwd door Herzog August zu Braunschweig und Lüneburg (1579-1666). Tijdens zijn verblijf in Wolfenbüttel leende Sturm, zoals Mechtild Raabe heeft aangetoond, niet minder dan 391 boeken uit de bibliotheek. De verzamelhandleiding is naar alle waarschijnlijkheid geschreven nadat hij al uit Wolfenbüttel was vertrokken en dus geen gebruik meer kon maken van de bibliotheek. In het voorwoord verontschuldigt de auteur zich dat hij het werkje in korte tijd moest schrijven en weinig boeken ter beschikking had, waardoor het schrijven werd bemoeilijkt: ‘wie in solchen Dingen nöthig gute Bücher nachzuschlagen und nicht alles aus meiner Gedächtnüß herzoholen.’

De verschillende drukken die er van het boekje bestaan, zijn allemaal vrij zeldzaam. Het Rijksmuseum Amsterdam bezit een exemplaar van de editie uit 1707 (afgebeeld in de catalogus De wereld binnen handbereik, nr 19). Deze wijkt echter af van mijn eigen exemplaar uit hetzelfde jaar, dat u hierboven ziet afgebeeld. Bibliografisch onderzoek zal dus stellig nog meer drukken aan het licht brengen.

 

[Christoph Leonard Sturm]
Die Geöffnete Raritäten- und Naturalien-Kammer. Hamburg: Benjamin Schiller, 1707.
12°: A-G12 H6; pp. [2] 168 [10]. Met buiten de collatie 12 gegraveerde illustraties.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Varia et curiosa en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s